ÇED (ÇEVRESEL ETKİ DEĞERLENDİRMESİ)

 

KISALTMALAR LİSTESİ

ÇED Çevresel Etki Değerlendirmesi

ÇYP Çevre Yönetim Planı

AB Avrupa Birliği

ÇOB Çevre ve Orman Bakanlığı

SÇD Stratejik Çevresel Değerlendirme

DB Dünya Bankası

 

 

F Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) nedir?

 

        ÇED, belirli bir proje veya gelişmenin, çevre üzerindeki önemli etkilerinin belirlendiği bir süreçtir. Bu süreç, kendi başına bir karar verme süreci değildir; karar verme süreci ile birlikte gelişen ve onu destekleyen bir süreçtir. ÇED’in temel görevi karar vericilerin daha sağlıklı karar vermelerini sağlamak için, onlara, projelerin çevresel etkilerini göstermektir. Bu süreç, pek çok aşamadan oluşmaktadır. ÇED’in en önemli özelliklerinden birisi ilgili taraflar ve halkın görüşlerinin ve kaygılarının dikkate alınabilmesi için sürece katılım sağlanmasıdır. Projeler, idealden çok optimal çözüme ulaşılacak şekilde, tüm tarafların geribildirimleriyle birlikte şeffaf bir biçimde gelişmelidir.

Stratejik ÇED kapsamında politika, plan ve programların önemli çevresel etkileri belirlenir, değerlendirilir, azaltıcı önlemler önerilir, izleme gerçekleştirilir ve halkın katılımı sağlanır. Stratejik ÇED süreci, ÇED’e benzemekte ancak farklı olarak proje özeline değil plan, program ve politikalara uygulanmaktadır. AB 2001/42/EC direktifi ile üye ülkelere zorunlu hale getirilen Stratejik ÇED’in, ülkemiz mevzuatına uyumlaştırılma çalışmaları sürmektedir.

 

 

F ÇED neden gerekli ve faydalıdır?

 

        İyi işleyen bir ÇED sürecinin şeffaf tabiatı ve çok boyutluluğu sayesinde projenin uygulanması sırasında ortaya çıkabilecek olası problemler, tasarım aşamalarında bertaraf edilebilir. Önerilen projeye getirilen çeşitli alternatiflerin incelenmesi, çevresel faydaları arttırırken, proje sahibinin maliyetlerini azaltabilecek başka seçenekler de sunabilir. Aynı şekilde, halkın katılım süreci sayesinde, ilgili taraflar ve ilgili kamu kurumları arasında güven duygusu oluşturur ve katılımcı

tabiatı sayesinde de ÇED süreci, ülkenin genel demokratik sürecine katkıda bulunur.

 

Faydaları aşağıdaki şekilde özetlenebilir:

 

• Uygulama aşamasında ortaya çıkabilecek problemlere karşı daha önceden önlemler üreterek hazırlıklı olunması.

• Proje sahibi için projenin tüm yönlerinin görülebilmesi ve seçeneklerin değerlendirilebilmesi.

• Karar verme sürecine yönelik daha güvenilir ve işbirlikçi bir yaklaşım sağlaması.

 

Avrupa Birliği’nde ÇED süreci, çevre müktesebatının “yatay” olarak nitelendirilen ana mevzuat bölümlerinden biridir. Yatay mevzuat; su, hava vb. bir sektöre uygulanan düzenlemelere karşın çevreye ilişkin farklı konu alanlarına değinen, çeşitli konulara ilişkin çevre mevzuatıyla ilgilenmektedir. Bu mevzuat kalemleri belirli bir alanı düzenlemekten çok, daha çok sürece dayalı hususlardır. Bunlar karar vermeyi, yasal gelişimi ve uygulamayı geliştirmeyi amaçlayan metotlar ve mekanizmalar sağlarlar (AB Çevre Mevzuatının Uygulanması Kitabı, 1999).

 

 

ÇED Sürecinin Prensipleri

 

Planlama sürecine entegrasyon

Çevresel etki değerlendirmesi süreci, çevresel konuların dikkate alınmasını sağlamak için, planlama süreciyle bütünleştirilmelidir. İdeal bir durumda, ÇED projenin hazırlık süreciyle paralel yürür. Bu aynı zamanda değişik kısımlardan sorumlu ekiplerin veya kişilerin birbirlerinin çalışmalarına etkin şekilde katılmaları veya projeyi hazırlayanlarla ÇED çalışmalarını yürütenler arasında daha yakın temas ve bilgi alışverişi sağlamak için tüm araçların kullanılması anlamına gelir.

 

Mümkün olan en erken aşamada diyalog ÇED karar verme sürecinin mümkün olan en erken aşamasında uygulanmalıdır. Proje sahibi tercihen, projenin gerçekleştirilmesi kararı verilir verilmez çevre ile ilgili uzmanlarla diyaloga geçmelidir. Sürecin doğru şekilde çalışması açısından, ÇED çalışmasında kullanılacak verilerin projenin hazırlanması sırasında elde olacağı şekilde bir zamanlama gereklidir. ÇED’in projeye ilişkin kritik kararlar verildikten sonra başlatılması gerek duyulabilecek proje değişikliklerinin yapılmasını zor ve pahalı bir hale getirmektedir.

 

Sorumluluk

Proje sahibi, proje hedefleri gerçekleştirilirken etkileri azaltmak açısından en iyi konumda bulunduğu için, ÇED raporunu hazırlamakla sorumludur. Proje sahibi, çevresel hedeflerin gerçekleştirilmesinden sorumlu olan kamu kurumlarıyla işbirliği içinde olmalıdır.

 

Karar verme

ÇED raporu karar vericilere, proje teklifiyle birlikte sunulmalıdır. Proje ilgili karar verilirken ÇED raporu da göz önünde bulundurulmalıdır. Proje ile ilgili kararda ÇED raporuna da atıf yapılmalıdır.

Uygulama konusunda kararlı bir siyasi irade ve bilginin doğru kullanımı etkili bir ÇED süreci için gereklidir. Aksi taktirde, ÇED süreci ve bu süreç ile proje hazırlıma süreci arasındaki bağlantı tüm paydaşların açık, geniş ve şeffaf katılımıyla çok başarılı şekilde yürütülse bile, bunun karar verme üzerindeki etkileri zayıf olabilir. Bu durumda geleneksel ve ekonomik

tercihler ön plana çıkabilir ve ÇED raporunda getirilen öneriler ikinci planda kalabilir. Bir ülkede ÇED sürecinin başarı ile uygulanabilmesi için şu şartlar gereklidir:

• Politikacıların ve kamuoyunun yeterli bilince sahip olmaları.

• Çevresel konular üzerine her seviyede eğitim sağlanması.

• Karar verme sürecinde şeffaflık.

 

Halkın katılımı

ÇED süreci hem teknik tahmin çalışmalarını, hem de ilgili kurum ve kuruluşlarla etkin katılım ve görüş alış verişini içermelidir. Halkın ÇED sürecine katılımı da sağlanmalı ve ilgili ve etkilenen gruplar projelerin ÇED sürecindeki adımlardan ve katılım fırsatlarından haberdar olmalıdır. ÇED sürecinin sonuçları bu grupların anlayabileceği şekilde duyurulmalıdır.

 

Esneklik

ÇED süreci ilgili tarafların katılımından sağlanan girdilere uygun şekilde cevap verebilmelidir. Aynı zamanda farklı proje tipleri için gerekebilecek değişik ihtiyaçları karşılayabilmelidir. ÇED süreci bu nedenle aşamalandırma ve örgütlenme açısından esnek olmalıdır.

 

Demokrasi

ÇED’in bir ülkede projelere ilişkin karar verme sürecindeki demokrasi düzeyini yükseltebileceği görülmektedir. ÇED’in katılımsal süreci sonucunda değişik sektörler ile kamu kurumları ve halk arasında temin edeceği bağ ve tutarlılık nihai olarak bu iyileşmeyi sağlayabilir.

 

 

ÇED Sürecindeki Aşamalar

Aşağıdaki tablo 857337/EEC ve 97/11/EC sayılı AB ÇED Direktifleri uyarınca Avrupa Birliği'nde ÇED sürecindeki temel aşamaları göstermektedir.

Karar Verme Süreci

ÇED çalışmaları kapsamında elde edilen ara ve nihai sonuçlar proje ile ilgili tüm karar verme aşamalarında (prosesle, proje yeriyle, önlemlerle vb. ile ilgili kararlar) göz önüne alınmalıdır.Böylece, proje ile ilgili çevresel faktörler değerlendirilmiş ve projenin geliştirilmesinde göz önüne alınmış olacağından, proje için olumlu karar alınması daha muhtemel olacaktır.
Bir projenin uygulanmasına yönelik olumlu veya olumsuz bir karar verilinceye kadar olan projenin hazırlık sürecinde aşağıdaki gibi bazı kararlar verilmesi gerekmektedir (Petts, 1999):

• ÇED'in gerekli olup olmadığı.

• ÇED'in kapsamı.

• Hangi alternatiflerin göz önünde bulundurulması gerektiği.

• Proje tasarımı.

• Hesaba katılması gereken çevresel önlemler.

• Projenin uygulama aşamasında izleme ile ilgili neler yapılması gerektiği.

ÇED'in karar verme süreci üzerindeki etkisi, ÇED sisteminin bünyesinde çalıştığı karar verme ortamının doğasından kuvvetle etkilenir. Çeşitli rollere sahip taraflar proje sürecinde verilen belirli kararlarda yer alabilirler. Genel olarak dört ana taraftan söz edilebilir; proje sahipleri, etkilenen taraflar (ve proje karşıtları), danışmanlar ve proje ekibi ve kamu kurum ve kuruluşları.

Yukarıdaki kısımlarda da söz edildiği gibi, ÇED'in kendi içinde bir karar verme süreci olmadığı veya bir izin prosedürü temsil etmediğinin altının çizilmesi büyük önem taşımaktadır.

ÇED Direktifi uyarınca, proje hakkındaki kararın, ÇED raporunun nasıl göz önüne alındığını gösterir şekilde yayınlanması gerekmektedir. Üye ülkeler ÇED Raporunun değerlendirilmesi ve proje ile ilgili karar verilmesi usullerini kendileri oluşturmakla yükümlüdürler.

Ülkemizde ÇED Olumlu Kararı verilmesi projeye çevre açısından genel anlamda izin verilmesi anlamına gelmekle birlikte alınması gereken diğer izinleri ortadan kaldırmaz ve bu izinlerin alınamaması durumunda proje gerçekleştirilemez.

ÇED, süreçteki farklı taraflar tarafından değişik şekillerde algılanabilir. Bu nedenle, ÇED sürecinin erken aşamalarında bu taraflara tanımlanması ve bir projenin geliştirilmesi sürecinde rollerinin bu tanımlara göre belirlenmesi faydalı olacaktır.

 

PROJE DÖNGÜSÜ                            ÇED SÜRECİ
   AŞAMALARI                                      AŞAMALARI

Proje Döngüsü                                      ÇED Süreci

Tanım Aşaması                                     Seçme-eleme, kapsam belirleme ve halkın katılımı

Planlama Aşaması                               ÇED çalışmalarının yapılması ve ÇED raporunun hazırlanması

Onay Aşaması                                      ÇED raporunun incelenmesi ve değerlendirilmesi ve halkın katılımı

İnşaat Aşaması                                    Önlemlerin uygulanması, izleme ve denetleme

İşletme Aşaması                                  Önlemlerin uygulanması, izleme ve denetleme

Kapatma Aşaması                               Proje sonrası değerlendirme